Nhà trưng bày bộ xương cá Ông

Lăng Tân tọa lạc tại thông Đông An Vĩnh, được xây dựng vào năm Minh Mạng thứ 13 (1832), đến năm 1901 (năm Thành Thái thứ 13) được xây lại. Đến năm 2002, do biển xâm thực vào sâu trong đất liền, nên nhân dân đã di dời và xây dựng lại lăng mới. Kiến trúc lăng hiện nay được xây dựng theo hình chữ “Tam”, gồm 3 tòa nhà: tiền đường, chánh điện và hậu cung; ngoài là bình phong, trụ biểu. Trên đỉnh các tòa nhà đều có đắp nổi hình “lưỡng long chầu nguyệt” và trang trí rồng, chim phụng tại các bờ mái, góc mái rất sinh động. Bên trong hậu cung có cốt cá Ông và bệ thờ; nhà chánh điện ở giữa đặt án thờ, hai bên thờ tả ban, hữu ban. Đây là di tích kiến trúc nghệ thuật tín ngưỡng thờ cá Ông được Uỷ ban nhân dân tỉnh Quyết định xếp hạng di tích cấp tỉnh tại Quyết định số 746/QĐ-UBND ngày 20/5/2015.

Trong tâm thức của cư dân làng chài lưới ven biển miền Trung, những người thường lênh đênh giữa biển khơi, khi sóng to gió lớn gặp nạn trên biển, mạng sống con người bị đe dọa, hình ảnh cá Ông độ mạng cứu người trở thành chỗ dựa tinh thần quí giá, là nơi gởi gắm niềm tin. Niềm tin này, ban đầu là một nhu cầu giúp người ta chịu đựng gian khổ hiểm nguy trong cuộc mưu sinh, dần dần dấu vết của niềm tin hằn sâu vào tiềm thức, trở thành tín ngưỡng dân gian.

Tục thờ cúng cá Ông ở đảo Lý Sơn được biết đến từ thời Nguyễn, vì nơi đây có nhiều lăng thờ cá Ông như: Lăng Tân thờ “Đồng Đình Đại Vương”, lăng Chánh thờ “Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần”, lăng Cồn Ngoài, lăng Cồn Trong thờ “Nam Hải Dã Xa Đại Tướng Quân”, lăng Thứ thờ “Nam Hải Cự Tộc Đức Ngư Tôn Thần”. Các lăng này thuộc vạn Vĩnh Thạnh, làng An Vĩnh và lăng Đông Hải thờ thần “Nam Hải Đại Tướng Quân” thuộc vạn An Phú, làng An Hải.

Cá Ông thờ ở Lăng Tân (xóm Đông, làng An Vĩnh) có tước phong là “Đồng Đình Đại Vương” nên thường gọi là “sở Đại vương”. Khi Ông vào “tu” (lụy, mất), thân hình còn nguyên vẹn, nặng hơn 55 tấn. Trước khi lụy, Ông đã lên đồng cho dân làng ở xóm Đông, làng An Vĩnh biết trước để hôm sau ra bến rước vào. Nhưng khi vào, Ông quá to, không cách nào dân làng đưa lên bờ an táng được. Ban tế tự của xóm Đông, làng An Vĩnh lập bàn thờ, làm lễ lên đồng để xin phép thần. Khi nhập vào đồng nhân, ông “Đồng Đình Đại Vương” phán rằng, các con đào huyệt sẵn cho ta, đúng giờ ta sẽ tự vào. Thế là vào khoảng nửa đêm tự nhiên có một luồng gió mạnh và một con sóng to ập vào, ngài vẫy đuôi và các cụ chỉ cầm dây kéo nhẹ là ngài bật ngay vào huyệt. Dân làng xem đó là sự hiển linh, rất vui mừng, chôn cất cẩn thận, góp công, góp của và lập lăng thờ. Mười năm sau, bổn xóm và dân làng mới tổ chức lễ Thượng ngọc cốt, nghinh ngọc cốt của Ông vào lăng thờ.

Ngày xưa, khi cá Ông lớn lụy vào bờ, ngư dân thường dùng lưới quây lại rồi an táng dưới biển. Cho đến khi thịt đã rã ra thì họ tiến hành làm lễ Thượng ngọc cốt, đem xương cá Ông rửa sạch bằng rượu, rồi thỉnh vào lăng để thờ.

Sau 2 tháng thi công, các chuyên gia tạo mẫu đã phục dựng thành công 2 bộ xương cá Ông ở Lăng Tân (thôn Đông An Vĩnh, huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi), có niên đại gần 200 năm, hai cá Ông có chiều dài khoảng 30m đến 35m. Do lưu trữ đã lâu, nên hai bộ xương đã hư hỏng khoảng 40%, các chuyên gia phải dùng nhựa lắp ghép, tôn tạo những đoạn xương đã mục và cả ở phần đầu. Bộ xương cá Ông dài 22m được phong là “Đồng Đình đại vương”, bộ xương cá Ông dài 18m được phong là “Đức Ngư nhị vị tôn thần”.

Hai bộ xương có hình dáng cá Ông đang bơi, uốn lượn, đẩy mình ra phía trước. Một bộ dài khoảng 30m nhưng bị hư nặng nên trong quá trình phục dựng lại chỉ còn 22m và bộ kia dài dài 25m nhưng bị hư nặng nên trong quá trình phục dựng lại chỉ còn 18m. Mỗi bộ xương có 50 đốt sống, đường kính đốt sống hơn 40cm, 28 xương sườn (dài gần 10m/xương), xương đầu dài 4m và xương ngà dài 4,7m.Tên khoa học của hai bộ xương cá Ông ở lăng Tân là: Balaenoptera edeni, họ Balaenopteridae, bộ phụ Cá voi tấm lược Mysticeti, bộ Cetacea, tổng bộ Cetartiodactyla (Ông Đồng Đình đại vương); và Megaptera novaeangliae, họ Balaenopteridae, bộ phụ Cá voi tấm lược Mysticeti, bộ Cetacea, tổng bộ Cetartiodactyla (Ông Đức Ngư).

Hai bộ xương cá Ông trưng bày ở Lăng Tân, cùng với ngôi lăng lâu đời bên cạnh là một di tích lịch sử văn hóa quý báu trên đảo Lý Sơn, góp phần vào việc gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống về văn hóa tín ngưỡng của các thế hệ tiền nhân cho đến ngày nay. Đây cũng là một phong tục đẹp, mang tính nhân văn của cộng đồng cư dân vùng biển trên đảo Lý Sơn nói riêng và Việt Nam nói chung, rất cần được bảo tồn và phát huy với những giá trị lịch sử của nó.